چرا گاهی درباره داشتن قدرت های خاصی مثل حس ششم یا تله پاتی یا حتی ارتباط با بیگانه های فضایی خیال پردازی می کنم؟
به گزارش گفتمان برتر، بسیاری از ما در لحظات تنهایی یا مواجهه با دشواری های زندگی، خود را در حالتی تصور می کنیم که دارای توانایی های خارق العاده نظیر تله پاتی، جابه جایی اشیا با فکر یا حتی ارتباط با تمدن های پیشرفته فضایی هستیم. این رویاپردازی ها صرفاً زاییده تماشای فیلم های علمی تخیلی نیستند، بلکه ریشه های عمیقی در نیازهای روانشناختی و کاستی های محیطی ما دارند. وقتی روندهای عادی زندگی توانایی حل چالش های بزرگ شخصی یا اجتماعی را ندارند، فکر به عنوان یک مکانیسم دفاعی به سمت قدرت های برتر متمایل می گردد. درک این پدیده به ما یاری می نماید تا بفهمیم چگونه تخیل می تواند به عنوان ابزاری برای بازیابی قدرت از دست رفته یا بازنویسی تاریخچه شخصی عمل کند.
01
جبران ناتوانی و بازگشت به عاملیت
یکی از اصلی ترین دلایل تمایل به ابرقدرت ها، احساس فقدان کنترل بر زندگی (Loss of Agency) است. وقتی سیستم های اجتماعی، مالی یا سیاسی به گونه ای عمل می نمایند که فرد احساس می نماید کوشش های عادی اش به نتیجه نمی رسد، فکر در پی میان برهای ماورایی می گردد. داشتن حس ششم (Sixth Sense) یا قدرت پیش بینی، در واقع پاسخی به اضطراب ناشی از عدم قطعیت در آینده است. این نوع خیالپردازی به فرد اجازه می دهد تا در دنیای درونی خود، بر ناتوانی های فیزیکی و محیطی غلبه کند و احساس قدرت را به سیستم روانی خود بازگرداند.
02
فرار از پشیمانی و رویای اصلاح گذشته
خیالپردازی درباره سفر در زمان (Time Travel) یا تغییر وقایع گذشته، مستقیماً با احساس پشیمانی (Regret) در پیوند است. روانشناسی بر این باور است که وقتی فرد نمی تواند با اشتباهات گذشته خود کنار بیاید، فکر او سناریوهایی را می سازد که در آن با یک ابرتوانایی، مسیر تاریخ را تغییر می دهد. این مکانیسم به فرد یاری می نماید تا از فشار روانی ناشی از شکست های قدیمی بکاهد. در واقع، بازنویسی آینده در خیال، کوششی برای التیام زخم هایی است که در واقعیت امکان تغییر آن ها وجود ندارد.
03
تله پاتی و عطش برای درک شدن
تمایل به داشتن قدرت تله پاتی (Telepathy) یا فکر خوانی، اغلب ناشی از تنهایی عمیق یا نقص در ارتباطات انسانی است. در دنیای که سوءتفاهم های کلامی بیداد می نماید، فکر ما رویای ارتباطی بی واسطه و خالص را می بیند. این خیالپردازی نشان دهنده احتیاجی است که در آن فرد دوست دارد بدون احتیاج به شرح، به وسیله دیگران درک گردد یا حقایق پنهان اطرافیانش را بداند تا از آسیب های احتمالی در امان بماند. این پدیده در جامعه شناسی به عنوان واکنشی به انزوای مدرن (Modern Isolation) شناخته می گردد.
04
ارتباط با بیگانگان به مثابه منجی
وقتی بشریت در حل بحران های خود نظیر جنگ، فقر یا تخریب محیط زیست ناتوان به نظر می رسد، تخیل درباره موجودات فرازمینی (Extraterrestrial Life) اوج می گیرد. بسیاری این موجودات را نه به عنوان تهدید، بلکه به عنوان بزرگترهای کیهانی تصور می نمایند که با دانش برتر خود قرار است ما را نجات دهند. این نوعی فرافکنی (Projection) احتیاج به راهنمایی الهی یا والدینی در قالبی مدرن و علمی تخیلی است. در واقع، وقتی اعتماد به نهادهای زمینی سلب می گردد، چشم ها به آسمان دوخته می گردد.
05
تغذیه به وسیله فرهنگ عامه و سینما
نمی توان نقش پررنگ رسانه ها و سینمای فانتزی (Fantasy Cinema) را نادیده گرفت. فیلم های ابرقهرمانی دنیایی را ترسیم می نمایند که در آن مسائل بزرگ با یک حرکت دست حل می شوند. تماشای مداوم این آثار، الگوهای فکری ما را تغییر می دهد و مغز را عادت می دهد که برای هر بن بستی، یک راهکار جادویی (Magical Thinking) متصور گردد. این تأثیر به قدری عمیق است که گاهی تمایز بین واقعیت های ممکن و تخیلات ناممکن در ناخودآگاه فرد کمرنگ می گردد.
06
افسانه ده درصد توان مغز
یکی از خطاهای علمی رایج که به این خیالپردازی ها دامن زده، این باور اشتباه است که ما فقط از ده درصد مغز خود استفاده می کنیم. این سوءبرداشت (Misconception) باعث شده مردم تصور نمایند با آزاد کردن بقیه پتانسیل مغز، به قدرت هایی مثل تله کینزی (Telekinesis) دست خواهند یافت. اگرچه علم اعصاب مدرن ثابت نموده که ما از تمام بخش های مغز خود استفاده می کنیم، اما جذابیت این ایده که رازی نهفته در سر داریم همچنان موتور محرک رویاهای ابرقهرمانی است.
07
بیولوژی پاداش و لذت رویاپردازی
هنگام تصور داشتن یک قدرت خاص، مغز مقادیر زیادی دوپامین (Dopamine) ترشح می نماید. این واکنش شیمیایی مشابه زمانی است که واقعاً به یک موفقیت دست می یابیم. برای بسیاری، این خیالپردازی ها یک مخدر فکری برای فرار از کسالت روزمره (Daily Boredom) است. فکر با ساختن دنیایی که در آن شما موجودی استثنایی هستید، به شما یاری می نماید تا فشارهای ناشی از معمولی بودن و نادیده گرفته شدن در جامعه را تحمل کنید.
08
ریشه های تکاملی پیش آگاهی
تمایل به داشتن حس ششم ریشه در انتخاب طبیعی دارد. در دوران باستان، کسانی که می توانستند خطرات پنهان را حدس بزنند، شانس بقای بیشتری داشتند. امروزه این غریزه بقا در قالب تمایل به قدرت های ماورایی خود را نشان می دهد. ما به طور غریزی می خواهیم فراتر از حواس پنج گانه خود را ببینیم تا در دنیای پرمخاطره امروز، امنیت خود و عزیزانمان را تضمین کنیم. این خیالپردازی در واقع نسخه مدرن همان هوشیاری بیش از حد (Hyper-vigilance) اجداد ماست.
09
احتیاج به تمایز در توده های انسانی
در جوامع پرجمعیت امروزی که فردیت به راحتی گم می گردد، داشتن یک توانایی منحصر به فرد راهی برای خاص بودن است. خیالپردازی درباره ارتباط با فرازمینی ها اغلب به این علت است که فرد می خواهد حامل پیامی مهم یا دارای دانشی باشد که هیچ کس دیگری ندارد. این موضوع به احتیاج برای عزت نفس (Self-esteem) برمی گردد. فرد در فکر خود از یک شهروند عادی به برگزیده کیهانی (The Chosen One) تبدیل می گردد تا پوچی ناشی از زندگی ماشینی را پر کند.
10
ارتباط با پدیده های پارانرمال در تاریخ
تاریخ بشر مملو از ادعاهای مربوط به جادو و کیمیاگری است. در دوره هایی که علم هنوز پاسخی برای پدیده ها نداشت، مردم به قدرت های درونی متوسل می شدند. خیالپردازی های امروز ما در واقع تداوم همان سنت قدیمی است. حتی دانشمندان بزرگی در قرن نوزدهم در پی اثبات ارتباط با ارواح یا تله پاتی بودند. این نشان می دهد که عطش برای فرار از محدودیت های فیزیکی بدن، بخشی جدایی ناپذیر از ماهیت کنجکاو و بلندپرواز انسان است.
11
جنبه درمانی تخیل فعال
کارل یونگ معتقد بود که تخیل فعال (Active Imagination) می تواند ابزاری برای شفای روان باشد. رویاپردازی درباره قدرت های خاص لزوماً منفی نیست؛ بلکه می تواند نمادی از استعدادهای شکوفانشده فرد باشد. برای مثال، کسی که رویای تله پاتی دارد، ممکن است در واقع دارای هوش هیجانی (Emotional Intelligence) بالایی باشد که فضایی برای بروز پیدا ننموده است. تحلیل این رویاها می تواند مسیری برای شناخت بهتر خود و توسعه مهارت های واقعی در زندگی باشد.
12
تضاد واقعیت تلخ و رویای شیرین
در نهایت، این خیالپردازی ها زمانی شدت می گیرند که تضاد میان آنچه هست و آنچه باید باشد به حداکثر می رسد. وقتی روندهای دموکراتیک، علمی یا اخلاقی در جامعه شکست می خورند، فکر در پی یک معجزه می گردد. قدرت های خاص در رویا، نماد آرزوی ما برای عدالتی سریع و بی نقص هستند. اگرچه این رویاها نمی توانند دنیا را تغییر دهند، اما به ما قدرت می دهند تا برای مدتی از سنگینی واقعیت رها شویم و انرژی لازم را برای رویارویی دوباره با زندگی واقعی به دست آوریم.
شناخت علل خیالپردازی درباره ابرقدرت ها به ما می آموزد که فکر انسان چقدر در برابر ناملایمات منعطف است. این رویاها نه نشانه ضعف، بلکه گواهی بر میل بی سرانجام ما به فراتر رفتن از مرزهای ممکن است. با این حال، باید مراقب بود که این گریزهای فکری مانع از کنشگری واقعی ما در سطح جامعه نشوند. تبدیل میل به نجات معجزه آسا به تغییر تدریجی هنری است که تنها با آگاهی از ریشه های این تخیلات به دست می آید. ما شاید نتوانیم با فکر خود اشیا را جابه جا کنیم، اما قطعاً می توانیم با اراده و آگاهی، واقعیت پیرامونمان را گام به گام بازسازی کنیم.
دکتر علیرضا مجیدی
پزشک، نویسنده و بنیان گذار وبلاگ خبرنگاران
دکتر علیرضا مجیدی، نویسنده و بنیان گذار وبلاگ خبرنگاران .
با بیش از 20 سال نویسندگی ترکیبی مستمر در زمینهٔ پزشکی، فناوری، سینما، کتاب و فرهنگ.
باشد که با هم متفاوت بیاندیشیم!
دربارهٔ علیرضا مجیدی در خبرنگاران